Եվա Մարտիրոսյանᶻ 𝘇 𐰁

Գտի՛ր սխալները։

• Մարդկանց մի մասը գնացին աշխատելու։

Մարդկանց մի մասը գնաց աշխատելու։

• Պահանջվում է հմուտ մասնագետներ։

Պահանջվում են հմուտ մասնագետներ։

• Արմենը ընկերոջ հետ անցան բակով։

Արմենի ընկերոջ հետ անցավ բակով։

• Ամեն մեկը գնացին իր աշխատավայրը։

Ամեն մեկը գնաց իր աշխատավայրը։

• Այստեղ վաճառվում է բալենու տնկիներ։

Այստեղ վաճառվում են բալենու տնկիներ։

• Տղաների խումբը մոտեցան ավտոբուսին։

Տղաների խումբը մոտեցավ ավտոբուսին։

4․ Դասավորիր պարբերություններն անհրաժեշտ հաջորդականությամբ։

Թե ինչպես է ճանճը զգում մագնիսային դաշտը, և ինչու է բնությունը նրան օժտել այդպիսի հատկությամբ, առայժմ պարզ չէ։ Ըստ երևույթին, նա ինչ-որ զգայուն օրգան ունի, որն ընդունակ է մագնիսական ուժագծերի ուղղությունն զգալու ոչ պակաս ճշգրտությամբ, քան կողմնացույցը, բայց գիտնականներն առայժմ այդ օրգանը չեն գտել։

Իսկ եթե մագնիսը զգուշորեն հեռացնեք, ապա ճանճը կսկսի մաքրվել՝ թաթը թաթին քսելով և թևերից ինչ-որ բան քերելով։ Մի՞թե տարօրինակ չէ։

Միջատները շատ զգայուն են մագնիսական դաշտի նկատմամբ. բավական է հետևել տնային ճանճին, կողմնացույցով որոշել, թե որտեղ են հյուսիսն ու հարավը, և կտեսնեք, որ եթե քամի չկա, ոչինչ չի խանգարում ճանճին. նա միշտ նստում է որոշակի ուղղությամբ՝ կա՛մ հյուսիս-հարավ, կա՛մ արևելք-արևմուտք։

Միջատները շատ զգայուն են մագնիսական դաշտի նկատմամբ. բավական է հետևել տնային ճանճին, կողմնացույցով որոշել, թե որտեղ են հյուսիսն ու հարավը, և կտեսնեք, որ եթե քամի չկա, ոչինչ չի խանգարում ճանճին. նա միշտ նստում է որոշակի ուղղությամբ՝ կա՛մ հյուսիս-հարավ, կա՛մ արևելք-արևմուտք։Իսկ եթե մագնիսը զգուշորեն հեռացնեք, ապա ճանճը կսկսի մաքրվել՝ թաթը թաթին քսելով և թևերից ինչ-որ բան քերելով։ Մի՞թե տարօրինակ չէ։Թե ինչպես է ճանճը զգում մագնիսային դաշտը, և ինչու է բնությունը նրան օժտել այդպիսի հատկությամբ, առայժմ պարզ չէ։ Ըստ երևույթին, նա ինչ-որ զգայուն օրգան ունի, որն ընդունակ է մագնիսական ուժագծերի ուղղությունն զգալու ոչ պակաս ճշգրտությամբ, քան կողմնացույցը, բայց գիտնականներն առայժմ այդ օրգանը չեն գտել։

5․ Ո՞ր բառն է, որ հոմանիշ չէ ընդգծված բառին:

Վախենալ, սարսափել, երկնչել, հանդգնել, զարհուրել:
Սրտնեղել, կազդուրվել, լավանալ,առողջանալ, ապաքինվել:
Մտածել, խորհել, մտորել, կասկածել, խորհրդածել:
Խնդրել, թախանձել, հաստատել, աղերսել, պաղատել:
Զայրանալ, կատաղել, հապաղել, մոլեգնել, բարկանալ:
Փնովել, դրվատել, փառաբանել, բարեբանել, գովել:
Մարտնչել, կարողանալ, մաքառել, կռվել, պայքարել:
Աճապարել, վռազել,  փութալ, ջատագովել, շտապել:

6․ Տրված ածանցներով կազմի՛ր բառեր:

Ան—ություն
ան—ելի
ան—ական
դժ—ություն
համա-ություն
համա—ցի
հակա—ություն
ստոր—յա
փոխ—ություն:

7․ Ընդգծի՛ր բառերը, որոնց մեջ կա։

—ուկ վերջածանցը
մարդուկ, մտրուկ, ձագուկ, գայլաձուկ, թզուկ,  գերմանամուկ, բանուկ, միջուկ, աղմուկ, հեղուկ

-ում վերջածանցը
ուսուցում, դդում, տրտում, երդում, զտում, կերուխում, ծագում, կիսահում, հակում, աղտոտում, 

— ուտ վերջածանցը
տարեմուտ, տանձուտ, ճահճուտ, մանրակուտ, թփուտ, թավուտ, եկամուտ, սոճուտ, ելումուտ, անտառուտ

-ք վերջածանցը
վարք, հանք, հավաք, առք, գալիք, սրտաճաք, հմայք, ցամաք, հրաշք, պարտք, թուրք

-արան վերջածանցը
թանգարան, լսարան, բազմաշարան, տնկարան, ցատկապարան, ելարան, անվարան, վառարան, գրադարան, ձուլարան
 
-անի վերջածանցը
ավագանի, եռաժանի, մատանի, առածանի, ընտանի, եռհարկանի  գեղանի, պատանի, ընտրանի, ծիրանի

-անք վերջածանցը
հարգանք, նազանք, քարհանք, մեծաջանք, հալածանք, խաբկանք, օրհնանք, վարուցանք, հրամանք, քնքշանք

-ատ վերջածանցը
թևատ, քարապատ, գունատ, բերքառատ, կրճատ, քնատ,  ձյունապատ, քննադատ, պոչատ, կիսատ:

8․ Գրի՛ր շարադրություն՝ Գարունը այնպես պայծառ է կրկին․․․

Հաշվարկներ տարրի զանգվածային բաժնով

Հաշվենք տարրերի զանգվածային բաժինները երկտարր միացությունում:

Օրինակ՝ հաշվենք տարրերի զանգվածային բաժինները ջրի մոլեկուլում (H2O): Քիմիական բանաձևից օգտվելով՝ հաշվենք ջրի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը.

Mr(H2O) = 2Ar(H) + Ar(O) = 2 Ըստ զանգվածային բաժնի սահմանման՝ ունենք. 2+16 = 18:

Նույն եղանակով հաշվենք թթվածին տարրի զանգվածային բաժինը. Թթվածին տարրի զանգվածային բաժինը հնարավոր է հաշվել նաև հետևյալ եղանակով.

Հաշվենք տարրերի զանգվածային բաժինները եռատարր միացությունում: Օրինակ՝ հաշվենք տարրերի զանգվածային բաժինները NaOH քիմիական բանաձև ունեցող նյութում: Հաշվենք նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը.

Mr(NaOH) = Ar(Na) + Ar(O) + Ar(H) = 23 + 16 + 1 = 40

Երրորդ՝ ջրածին տարրի զանգվածային բաժինը հնարավոր է հաշվել նաև այսպես. Ինչպե՞ս արտածել նյութի քիմիական բանաձևն ըստ տարրերիզանգվածային բաժինների։ Արտածենք երկտարր նյութի քիմիական բանաձևը, եթե հայտնի է, որ այդ նյութում, ըստ զանգվածի, պարունակվում են 56,36% ֆոսֆոր և 43,64% թթվածին:

Նյութի որակական և քանակական բաղադրությունն արտահայտվում է քիմիական բանաձևով։ Օրինակ՝ ձեզ հայտնի նյութի՝ ջրածնի պերօքսիդի իրական բանաձևն է H2O2: Բանաձևից երևում է, որ ջրածնի պերօքսիդի մեկ մոլեկուլում կան երկու ատոմ ջրածին և երկու ատոմ թթվածին։ Եթե իրական բանաձևում ինդեքսները կրճատվող թվեր են, ապա կրճատելուց հետո ստացված ինդեքսներով կազմվում է մեկ այլ բանաձև՝ պարզագույն բանաձև: Պարզագույն բանաձևում ինդեքսները ցույց են տալիս տարրերի ատոմների հարաբերությունը: Այսպես՝ ջրածնի պերօքսիդում ատոմների հարաբերությունը 1 ։ 1 է, ուստի, պարզագույն բանաձևն է HO: Նյութերի իրական և պարզագույն բանաձևերը հիմնականում համընկնում են:

Հարցրեր և առաջադրանքներ.

1.Հաշվի՛ր տարրերի զանգվածային բաժինները (%)՝ ա) CuS, բ) SiO2: գ) H3PO4, դ) Mg(NO3)2 քիմիական բանաձև ունեցող միացություններում:

CuS=2×64+32=4128

2:4128=4,84

տոկոսով

4,84%

Cu=64

S=32

SiO2=2×28+32=88

2:88=0,02

տոկոսով

0,02%

Si=28

O2=32

H3PO4=3×2+31+64=101

101:2=50,5

տոկոսով

50,5%

H=3

P=31

O=64

MgNO3=24×2+14+48=110

2:110=0,01

տոկոսով

0,01%

Mg=24

N=14

O=48

2.Կազմի՛ր ֆոսֆոր և քլոր տարրերի ատոմներ պարունակող նյութի քիմիական բանաձևը, եթե տարրերի զանգվածային բաժինները համապատասխանաբար՝ ա) 22,55% և 76,45% են, բ) 14,87% և 85,13% են:

P=31

31×2=62

2:62=0,03

CI=35

35×2=70

2:70=0,02

3.Որոշի՛ր նյութի քիմիական բանաձևը, եթե այդ նյութի մոլեկուլի բաղադրությունում առկա տարրերից մեկի կարգաթիվը 16 է, մյուս տարրի կարգաթիվը երկու անգամ փոքր է նրանից, իսկ տարրերի զանգվածային բաժինները հավասար են:

S02

Տրված գոյականները դարձրու ինչի՞, ու՞մ հարցին պատասխանող:
Բառ, աթոռ,  սովորող, րոպե, հոգի, տիրուհի, աղավնի, ցերեկ, ժամ, ամիս, գարուն, որոշում,  քույր, ընկեր, տիկին, կնքահայր, մայր, մորեղբայր, անկյուն, սյուն, տուն, ուրախություն, սեր, կորուստ, աղջիկ:

2. Որևէ, ինչ-ինչ, ոչ մի, այլևայլ, յուրաքանչյուր, ամբողջ, բոլոր բառերի հետ եզակի կամ հոգնակի թվով գոյականներ գործածիր:

3. Աստղ, կողմնացույց, անտառապահ, լրագիր, երեխա, տիկին, թռչուն, վագր, հացատուն, տղամարդ, գառ, գրագիր, դուռ, ականակիր, հանքափոր, նավթահոր, մատենագիր, զարդատուփ, խմբերգ, գրաշար, դիմագիծ գոյականների հոգնակին կազմիր:

4. Փակագծերում գրված  գոյականները դարձրու հոգնակի և համապատասխանեցրու նախադասությանը:
Ա. Հայ (նախարար) Արտաշատի ժողովի (վճիռ) հետո քաշվեցին իրենց (աշխարհ)  և, անցնելով առօրյա (գործ), սպասում էին Պարսկաստանի (լուր) :
Բ. Պատառոտված (հագուստ) որբ (երեխա)  կուչ էին եկել հարուստ (տուն) (պատ)  տակ:
Գ.  Հաստաբուն (ընկուզենի) տակ` հասարակ (նստարան) վրա, տեղավորվել էին բավական մեծ թվով (մանուկ), (պատանի):
Դ. Աշխարհի (ցավ) անտեղյակ` արևը բարձրանում է (սար) լազուրից և հավասարապես լուսավորում (լեռ) ալևոր (գլուխ), թշնամու ( բանակ), ծխացող (տուն) լեցուն (գյուղ) :

5.Փակագծերում տրված գոյականները գրի՛ր պահանջվող ձևով (հոլովով):

Մարդիկ վաղուց են (միջոցներ) փնտրում վատ (տեսողություն) լավացնելու համար: Վերջապես հայտնագործվեց ակնոցը՝ (ապակի) պատրաստված առաջին օպտիկական (գործիք): Ժամանակակից (ակնոց) երկար ու դժվարին ճանապարհ է անցել, թեև հիմա մեզ թվում է, թե հնարավոր չէ պատկերացնել (տեսողություն) լավացնելու ավելի հասարակ գործիք: (Ակնոց) նման մի բան հնարել էին դեռևս Հին (Հռոմ): Հայտնի է, որ (գլադիատորներ) կռվի սիրահար Ներոն կայսրը կարճատես էր: (Կրկես) տեղի ունեցող ամեն ինչը լավ տեսնելու համար նա օգտվում էր թափանցիկ (զմրուխտ) պատրաստված մեծ (ոսպնյակ)/////////

Դաս Կլիմայական գոտիները և մարզերը, դրանց առանձնացումը

Դասի հղումը

Դիտել տեսանյութը1

Տեսանյութ 2

Տեսանյութ 3

Պատասխանել հարցերին

1.Ի՞նչ է կլիմայական գոտին և ի՞նչ սկզբունքով են դրանք առանձնացվել։

2.Ինչպե՞ս են տարբերվում հիմնական և անցումային կլիմայական գոտիները։

3.Քանի՞ կլիմայական գոտի է առանձնացվում։

4.Որոշել’ ո՞ր կլիմայական գոտում է գտնվում Հայաստանը։

Lesson 1-2

Classwork:

Write down a composition on the topic «Winter has passed and the springtime has come«

Homework

Start doing the project work Նախագիծ<< Audiobooks as a means of developing listening and speaking skills-Աուդիոգրքերը, որպես լսողական և խոսակցական հմտությունների զարգացման միջոց>>

• Սրատուտը առավել հաճախ հանդիպում է
ա) երեխաների մոտ
բ) մեծահասակների մոտ
գ) կենդանիների մոտ
դ) բույսերի մոտ

• Սրատուտը տարածվում է
ա) կեղտոտ ձեռքերի միջոցով
բ) քամու միջոցով
գ) արևի միջոցով
դ) ձայնի միջոցով

• Սրատուտով վարակման նշան կարող է լինել
ա) տեսողության կորուստ
բ) քոր հետանցքի շրջանում
գ) մազաթափություն
դ) լսողության կորուստ

• Ասկարիդի զարգացումը կապված է
ա) հողի հետ
բ) կրակի հետ
գ) լույսի հետ
դ) քամու հետ

• Ասկարիդը վնասում է
ա) ոսկորները
բ) աղիքները
գ) մաշկը
դ) աչքերը

• Մակաբույծ որդերից պաշտպանվելու համար պետք է
ա) ձեռքերը հաճախ լվանալ
բ) չուտել
գ) չշարժվել
դ) շատ քնել

• Անձրևորդի մարմնի հատվածավորումը կոչվում է
ա) օղակավորում
բ) շերտավորում
գ) ճյուղավորում
դ) բաժանում

• Անձրևորդի մարմնի յուրաքանչյուր հատված կոչվում է
ա) օրգան
բ) օղակ
գ) խոռոչ
դ) թաղանթ

• Անձրևորդի արյունը շարժվում է
ա) բաց համակարգով
բ) փակ համակարգով
գ) առանց անոթների
դ) առանց սրտի

• Կլոր որդերը տարբերվում են անձրևորդից նրանով, որ
ա) ունեն հատվածավորված մարմին
բ) չունեն հատվածավորված մարմին
գ) ունեն խեցի
դ) ունեն թևեր

• Սրատուտը պատկանում է
ա) կլոր որդերի տիպին
բ) տափակ որդերի տիպին
գ) օղակավոր որդերի տիպին
դ) փափկամարմիններին

• Անձրևորդի դերը բնության մեջ
ա) վնասակար է
բ) հողը հարստացնում է
գ) ջուրը աղտոտում է
դ) օդը չորացնում է

Դասագիրք

ՄԻՋԻՆ ԴԱՐԵՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ՆՈՐ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՌԱՋԱՑՈՒՄԸ ԵՎՐՈՊԱՅՈՒՄ

1. ԲՅՈՒԶԱՆԴԻԱՆ
2. ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԸ ՄԻՋՆԱԴԱՐՈՒՄ
3. ԱՆԳԼԻԱՆ ՄԻՋՆԱԴԱՐՈՒՄ
4. ՖՐԱՆՍԻԱՆ ՄԻՋՆԱԴԱՐՈՒՄ
5. ԳԵՐՄԱՆԻԱՆ ՄԻՋՆԱԴԱՐՈՒՄ

ԲԱՌԱՊԱՇԱՐ
Սկանդինավյան թերակղզի — Թերակղզի Եվրոպայի հյուսիսում։
Գոթեր, սաքսոններ, լանգոբարդներ, վանդալներ, ֆրանկներ — Հին գերմանական ցեղեր:
Հոներ — Չինաստանից հյուսիս ապրող թյուրքալեզու քոչվոր ցեղեր։
Աթթիլա — հոների առաջնորդ. ստեղծել է հսկայածավալ տերություն, որը նրա
մահից հետո փլուզվել է։
Օդոակր — հռոմեական բանակի վարձկան բարբարոսների առաջնորդը։
Հռոմուլոս Ավգուստուլուս — Արևմտյան հռոմեական կայսրության վերջին կայսրը։
Քլոդվիգ — ֆրանկների նշանավոր առաջնորդ, գահակալել է 486–511 թթ.։
Մայորդոմ — ֆրանկների պետությունում արքայական կալվածքների կառավարիչը։
Պիպին Կարճահասակ — Կարոլինգների արքայատոհմի հիմնադիրը. հեղաշրջման միջոցով մայորդոմից դարձել է թագավոր։
Կարլոս Մեծ — Ֆրանկական թագավորության նշանավոր արքա, գահակալել է 768–814 թթ.

ԵԶՐՈՒՅԹՆԵՐ
Ժողովուրդների մեծ գաղթ — IV–VII դարերում Հռոմեական կայսրության տարածք ներխուժած ցեղերի տեղաշարժերի ընդհանուր անվանումը:
«Ժողովուրդների ճակատամարտ» — նշանավոր ճակատամարտ, որում հռոմեա–բարբարոսական միացյալ զորքը Կատալաունյան դաշտում պարտության մատնեց հոներին:Վանդալիզմ — կանխամտածված կերպով մշակութային և նյութական արժեքների ոչնչացում։
Ֆրանկական թագավորություն — նախկին Հռոմեական կայսրության պրովինցիա Գալլիայում ֆրանկների ստեղծած պետություն։
Պապական մարզ — Հռոմի պապի աշխարհիկ պետությունը. ստեղծվել է 756 թ.,գոյատևել է մինչև XIX դարի կեսերը:

Հին գերմանացիները

Գերմանական ցեղերը դեռևս Ք. ա. I դարում զբաղեցնում էին Կենտրոնական Եվրոպան և Սկանդինավյան
թերակղզու հարավը: Նրանք բաժանվում էին մի քանի
խոշոր ցեղախմբերի՝ գոթեր, սաքսոններ, լանգոբարդներ և այլն։ Ցեղերի մի մասը դարձել էր նստակյաց և
զբաղվում էր երկրագործությամբ: Սակայն ռազմական
գործը դեռևս շարունակում էր կարևոր դեր խաղալ։

Ժողովուրդների մեծ գաղթը

IV–VII դարերը Եվրոպայում ժողովուրդների Մեծ
գաղթի դարաշրջանն է: Կայսրության սահմանամերձ
շրջաններում բնակվող ցեղերը աճող բնակչության
կարիքները բավարարելու նպատակով հաճախ տեղաշարժվում և նոր տարածքներ էին յուրացնում: Տեղաշարժերի վրա ազդեց նաև կլիմայի սառեցումը, որի
հետևանքով գյուղատնտեսության համար անբարենպաստ պայմաններ էին առաջացել:
Առաջինը տեղաշարժվեցին գոթերը, որոնք հաստատվեցին Դանուբ և Դնեպր գետերի միջև ընկած
շրջանում: Շուտով նրանք բաժանվեցին երկու ցեղային միությունների՝ վեստգոթեր և օստգոթեր:
IV դարում Եվրոպա ներխուժեցին հոները: Նրանք
վտարեցին Սև ծովի հյուսիսային շրջաններում բնակվող օստգոթերին:

Արևմտյան հռոմեական կայսրության անկումը

Սկզբում Իտալիայի վրա արշավեցին վեստգոթերը, ապա՝ վանդալները։ Հատկապես ծանր հարված ստացավ Հռոմ քաղաքը։ Վանդալները 455 թ., գրավելով Հռոմը, սարսափելի թալանի ենթարկեցին այն: Նրանց արարքը հետագայում դարձավ պատկերավոր արտահայտություն՝ վանդալիզմ։Հոները Աթթիլայի գլխավորությամբ մտան Գալլիա:Հռոմեա–գերմանական միացյալ զորքը 451 թ. Կատալաունյան դաշտում պարտության մատնեց հոներին: Այս ճակատամարտի շնորհիվ Արևմուտքն ազատվեց քոչվոր հոների սպառնալիքից: Սակայն դա կայսրության վերջին ռազմական հաջողությունն էր: Պետության գործերն արդեն տնօրինում էին կայսերական բանակի բարբարոս հրամանատարները:Կայսրության անկումը դառնում էր անխուսափելի: 476 թ. Հռոմեական բանակի գերմանացի հրամանատար Օդոակրը գահընկեց արեց վերջին կայսր Հռոմուլոս Ավգուստուլուսին, իսկ նրա թագն ուղարկեց
Բյուզանդիայի կայսրին։ Այս քայլով նա ցույց էր տալիս, որ Հռոմեական կայսրությունը այլևս գոյություն չունի:

Ֆրանկական թագավորությունը

Արևմտյան կայսրության անկումից հետո Եվրոպայի տարբեր շրջաններում ձևավորվեցին նոր թագավորություններ՝ Վեստգոթական, Վանդալների, Ֆրանկական։ Դրանց շարքում իր տարածքով և նշանակությամբ աչքի էր ընկնում ֆրանկների պետությունը։ Քլոդվիգից հետո նրա արքայատոհմը սկսեց թուլանալ: Թագավորները պահպանում էին արքայական տիտղոսը, բայց իրական իշխանություն չունեին: Այդ պատճառով նրանց անվանում էին «ծույլ թագավորներ»: Երկիրը կառավարում էին արքայական կալվածքների կառավարիչները՝ մայորդոմները: 751 թ. մայորդոմ Պիպին Կարճահասակը հռչակվեց ֆրանկների թագավոր: Հեղաշրջումը կատարվեց Հռոմի պապի թույլտվությամբ: Վարձահատույց լինելուհամար Պիպինը արշավեց Իտալիա՝ լանգոբարդների դեմ: Նրանցից խլած հողերը նա նվիրեց պապին, որոնց վրա կազմավորվեց Հռոմի պապի աշխարհիկ պետությունը՝ Պապական մարզը: Պիպինի գահակալումով ֆրանկական պետությունում հաստատվեց Կարոլինգների արքայատոհմը: Այդ տոհմանունն առաջացել է Պիպինի հաջորդ Կարլոս Մեծի անունից:

Կարլոս Մեծի տերությունը
Ֆրանկների արքա Կարլոսը ձեռնարկեց լայնածավալ նվաճողական քաղաքականություն։ Նա գրավեց
Հյուսիսային Իտալիան, Սաքսոնիան, Բավարիան։ Հռոմի պապը որպես պատասխան իրեն աջակցելու համար Կարլոսին 800 թ. թագադրեց կայսերական թագով։ Դրանով Կարլոսը ստացավ Բյուզանդիայի կայսրին հավասար կարգավիճակ։
Վաղ միջնադարի Եվրոպայում Կարլոս անունը դարձավ արքայական իշխանության խորհրդանիշը:
Եվրոպայի առանձին երկրների կառավարողները սկսեցին իրենց անվանել «կարոլ» (թագավոր):
Կարլոսը փորձում էր համադրել անտիկ քաղաքակրթությունը նոր իրողությունների հետ և ստեղծել խոշոր
տերություն և միասնական քրիստոնեական մշակույթ։ Վանքերում բացվում էին դպրոցներ: Մայրաքաղաք Աախենում հիմնվեց ակադեմիա, որտեղ աշխատելու հրավիրվեցին հայտնի գիտնականներ։ Նոր մշակութային
իրողությունների ձևավորման այս ժամանակաշրջանը անվանում են «Կարոլինգյան վերածնունդ»։ Այն մեծ
դեր խաղաց Արևմտյան Եվրոպայի մշակույթի ձևավորման և զարգացման գործում

Դասագիրք
ՄԻՋԻՆ ԴԱՐԵՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ
ՆՈՐ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՌԱՋԱՑՈՒՄԸ ԵՎՐՈՊԱՅՈՒՄ
• ԲՅՈՒԶԱՆԴԻԱՆ
• ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԸ ՄԻՋՆԱԴԱՐՈՒՄ
• ԱՆԳԼԻԱՆ ՄԻՋՆԱԴԱՐՈՒՄ
• ՖՐԱՆՍԻԱՆ ՄԻՋՆԱԴԱՐՈՒՄ
• ԳԵՐՄԱՆԻԱՆ ՄԻՋՆԱԴԱՐՈՒՄ
ԲԱՌԱՊԱՇԱՐ
Սկանդինավյան թերակղզի — Թերակղզի Եվրոպայի հյուսիսում։
Գոթեր, սաքսոններ, լանգոբարդներ, վանդալներ, ֆրանկներ — Հին գերմանական ցեղեր:
Հոներ — Չինաստանից հյուսիս ապրող թյուրքալեզու քոչվոր ցեղեր։
Աթթիլա — հոների առաջնորդ. ստեղծել է հսկայածավալ տերություն, որը նրա
մահից հետո փլուզվել է։
Օդոակր — հռոմեական բանակի վարձկան բարբարոսների առաջնորդը։
Հռոմուլոս Ավգուստուլուս — Արևմտյան հռոմեական կայսրության վերջին կայսրը։
Քլոդվիգ — ֆրանկների նշանավոր առաջնորդ, գահակալել է 486–511 թթ.։
Մայորդոմ — ֆրանկների պետությունում արքայական կալվածքների կառավարիչը։
Պիպին Կարճահասակ — Կարոլինգների արքայատոհմի հիմնադիրը. հեղաշրջման միջոցով մայորդոմից դարձել է թագավոր։
Կարլոս Մեծ — Ֆրանկական թագավորության նշանավոր արքա, գահակալել է 768–814 թթ.
ԵԶՐՈՒՅԹՆԵՐ
Ժողովուրդների մեծ գաղթ — IV–VII դարերում Հռոմեական կայսրության տարածք ներխուժած ցեղերի տեղաշարժերի ընդհանուր անվանումը:
«Ժողովուրդների ճակատամարտ» — նշանավոր ճակատամարտ, որում հռոմեա–բարբարոսական միացյալ զորքը Կատալաունյան դաշտում պարտության մատնեց հոներին:Վանդալիզմ — կանխամտածված կերպով մշակութային և նյութական արժեքների ոչնչացում։
Ֆրանկական թագավորություն — նախկին Հռոմեական կայսրության պրովինցիա Գալլիայում ֆրանկների ստեղծած պետություն։
Պապական մարզ — Հռոմի պապի աշխարհիկ պետությունը. ստեղծվել է 756 թ.,գոյատևել է մինչև XIX դարի կեսերը:
Հին գերմանացիները
Գերմանական ցեղերը դեռևս Ք. ա. I դարում զբաղեցնում էին Կենտրոնական Եվրոպան և Սկանդինավյան
թերակղզու հարավը: Նրանք բաժանվում էին մի քանի
խոշոր ցեղախմբերի՝ գոթեր, սաքսոններ, լանգոբարդներ և այլն։ Ցեղերի մի մասը դարձել էր նստակյաց և
զբաղվում էր երկրագործությամբ: Սակայն ռազմական
գործը դեռևս շարունակում էր կարևոր դեր խաղալ։
Ժողովուրդների մեծ գաղթը
IV–VII դարերը Եվրոպայում ժողովուրդների Մեծ
գաղթի դարաշրջանն է: Կայսրության սահմանամերձ
շրջաններում բնակվող ցեղերը աճող բնակչության
կարիքները բավարարելու նպատակով հաճախ տեղաշարժվում և նոր տարածքներ էին յուրացնում: Տեղաշարժերի վրա ազդեց նաև կլիմայի սառեցումը, որի
հետևանքով գյուղատնտեսության համար անբարենպաստ պայմաններ էին առաջացել:
Առաջինը տեղաշարժվեցին գոթերը, որոնք հաստատվեցին Դանուբ և Դնեպր գետերի միջև ընկած
շրջանում: Շուտով նրանք բաժանվեցին երկու ցեղային միությունների՝ վեստգոթեր և օստգոթեր:
IV դարում Եվրոպա ներխուժեցին հոները: Նրանք
վտարեցին Սև ծովի հյուսիսային շրջաններում բնակվող օստգոթերին:
Արևմտյան հռոմեական կայսրության անկումը
Սկզբում Իտալիայի վրա արշավեցին վեստգոթերը, ապա՝ վանդալները։ Հատկապես ծանր հարված ստացավ Հռոմ քաղաքը։ Վանդալները 455 թ., գրավելով Հռոմը, սարսափելի թալանի ենթարկեցին այն: Նրանց արարքը հետագայում դարձավ պատկերավոր արտահայտություն՝ վանդալիզմ։Հոները Աթթիլայի գլխավորությամբ մտան Գալլիա:Հռոմեա–գերմանական միացյալ զորքը 451 թ. Կատալաունյան դաշտում պարտության մատնեց հոներին: Այս ճակատամարտի շնորհիվ Արևմուտքն ազատվեց քոչվոր հոների սպառնալիքից: Սակայն դա կայսրության վերջին ռազմական հաջողությունն էր: Պետության գործերն արդեն տնօրինում էին կայսերական բանակի բարբարոս հրամանատարները:Կայսրության անկումը դառնում էր անխուսափելի: 476 թ. Հռոմեական բանակի գերմանացի հրամանատար Օդոակրը գահընկեց արեց վերջին կայսր Հռոմուլոս Ավգուստուլուսին, իսկ նրա թագն ուղարկեց
Բյուզանդիայի կայսրին։ Այս քայլով նա ցույց էր տալիս, որ Հռոմեական կայսրությունը այլևս գոյություն չունի:
Ֆրանկական թագավորությունը
Արևմտյան կայսրության անկումից հետո Եվրոպայի տարբեր շրջաններում ձևավորվեցին նոր թագավորություններ՝ Վեստգոթական, Վանդալների, Ֆրանկական։ Դրանց շարքում իր տարածքով և նշանակությամբ աչքի էր ընկնում ֆրանկների պետությունը։ Քլոդվիգից հետո նրա արքայատոհմը սկսեց թուլանալ: Թագավորները պահպանում էին արքայական տիտղոսը, բայց իրական իշխանություն չունեին: Այդ պատճառով նրանց անվանում էին «ծույլ թագավորներ»: Երկիրը կառավարում էին արքայական կալվածքների կառավարիչները՝ մայորդոմները: 751 թ. մայորդոմ Պիպին Կարճահասակը հռչակվեց ֆրանկների թագավոր: Հեղաշրջումը կատարվեց Հռոմի պապի թույլտվությամբ: Վարձահատույց լինելուհամար Պիպինը արշավեց Իտալիա՝ լանգոբարդների դեմ: Նրանցից խլած հողերը նա նվիրեց պապին, որոնց վրա կազմավորվեց Հռոմի պապի աշխարհիկ պետությունը՝ Պապական մարզը: Պիպինի գահակալումով ֆրանկական պետությունում հաստատվեց Կարոլինգների արքայատոհմը: Այդ տոհմանունն առաջացել է Պիպինի հաջորդ Կարլոս Մեծի անունից:
Կարլոս Մեծի տերությունը
Ֆրանկների արքա Կարլոսը ձեռնարկեց լայնածավալ նվաճողական քաղաքականություն։ Նա գրավեց
Հյուսիսային Իտալիան, Սաքսոնիան, Բավարիան։ Հռոմի պապը որպես պատասխան իրեն աջակցելու համար Կարլոսին 800 թ. թագադրեց կայսերական թագով։ Դրանով Կարլոսը ստացավ Բյուզանդիայի կայսրին հավասար կարգավիճակ։
Վաղ միջնադարի Եվրոպայում Կարլոս անունը դարձավ արքայական իշխանության խորհրդանիշը:
Եվրոպայի առանձին երկրների կառավարողները սկսեցին իրենց անվանել «կարոլ» (թագավոր):
Կարլոսը փորձում էր համադրել անտիկ քաղաքակրթությունը նոր իրողությունների հետ և ստեղծել խոշոր
տերություն և միասնական քրիստոնեական մշակույթ։ Վանքերում բացվում էին դպրոցներ: Մայրաքաղաք Աախենում հիմնվեց ակադեմիա, որտեղ աշխատելու հրավիրվեցին հայտնի գիտնականներ։ Նոր մշակութային
իրողությունների ձևավորման այս ժամանակաշրջանը անվանում են «Կարոլինգյան վերածնունդ»։ Այն մեծ
դեր խաղաց Արևմտյան Եվրոպայի մշակույթի ձևավորման և զարգացման գործում:

Ածանցավոր բայերը չորս տեսակի են` սոսկածանցավոր, պատճառական, բազմապատկական և կրավորական: 

Սոսկածանցներն են՝ ան, են, ն, չ` մեծ-ան-ալ, վախ-են-ալ, գտ-ն-ել, կոր-չ-ել և այլն:

Ուշադրություն

Պարզ և սոսկածանցավոր բայերից կազմվում են պատճառական, բազմապատկական և կրավորական բայեր:

Պատճառական ածանցներն են՝ ացն, եցն, ցն:

 Պատճառական բայերը կազմվում են`

1. Ա  խոնարհման պարզ և ան սոսկածանցավոր բայերից` ացն ածանցով` խաղալ-խաղացնել, քարանալ-քարացնել:

2. Ե  խոնարհման պարզ և են սոսկածանցավոր բայերից` եցն ածանցով` քայլել-քայլեցնել, վախենալ-վախեցնել:

3.Ն, չ սոսկածանցավոր բայերից` ցն ածանցով` հասնել-հասցնել, փախչել-փախցնել:

Կան շատ բայեր, որոնցից ածանցներով պատճառական բայ չի կազմվում: Այսպիսի բայերի պատճառականը կազմվում է տալ բայի հարադրությամբ` բերել-բերել տալ, զարդարել-զարդարել տալ և այլն:

Ուշադրություն

Կան բայեր, որոնցում կա ցն տառակապակցությունը` հարցնել, լցնել,վերցնել, սակայն դրանք պատճառական բայեր չեն, քանի որ առանց ցն -ի ձևեր չունեն:

Բազմապատկական բայերը ցույց են տալիս գործողության կրկնություն:

Բազմապատկական ածանցներն են՝ ատ, ոտ, կոտ, տ` կտրել-կտրատել, խոցել-խոցոտել, թռչել-թռչկոտել, պատռել-պատռտել:

Ուշադրություն

Կան ոտ տառակապակցություն ունեցող բայեր, որոնք բազմապատկական չեն. Դրանք կազմված են ոտ ածանց ունեցող ածականներից` ժանգոտել, ալրոտել, և չունեն իրենց առանց ոտ ածանցի ձևերը:

Ածանցներով բազմապատկական բայեր կազմվում են շատ քիչ բայերից: Բազմապատկական բայեր են կազմվում նաև արմատի կրկնությամբ` վազել-վազվզել, քաշել-քաշքշել և այլն, դարձյալ ոչ բոլոր բայերից:

Ուշադրություն

Սակայն կան արմատի կրկնությամբ այլ բայեր ևս, որոնք բազմապատկական չեն: Սրանց տարբերությունն այն է, որ արմատի կրկնությամբ կազմված բազմապատկական բայերից հնարավոր է վերստանալ պարզը, ինչպես՝  դոփդոփել-դոփել, իսկ արմատի կրկնությամբ ոչ բազմապատկական բայերն ունեն միայն այդ մեկ ձևը: Այսպես՝ քայքայել բայը քայել ձև չունի:

Կազմությամբ կրավորական  կոչվում են այն բայերը, որոնց կազմում կա կրավորական ածանց:

Կրավորական ածանցն է վ -ն` գրել-գրվել, կառուցել-կառուցվել, հեռանալ-հեռացվել, կարդալ-կարդացվել:

Բացի ածանցավոր բայերից կան նաև հարադրական  բայեր: Դրանք բարդ բառեր են, դրանց բաղադրիչները գրվում են առանձին, բայց իմաստով համարժեք են մեկ բայի՝ բարև տալ-բարևել:

Սխալ կազմած  պատճառական բայերն ուղղի՛ր:

Խոսացնել, իջացնել, քնեցնել, հաշտեցնել, լռացնել, ուտացնել, լսեցնել, ճերմակացնել, կարմրացնել, վախացնել, աշխատացնել, հնչեցնել, պարզեցնել, ցավացնել, վստահացնել, ծառայացնել, ապրացնել:

Գործնական աշխատանք․

Քննարկիր հետևյալ աֆորիզմներից 5-ը՝ ըստ ընտրության

 ► Որքան ավելի շատ սեր, իմաստություն, գեղեցկություն, բարություն թաքցնեք ձեր մեջ, այնքան ավելի շատ կնկատեք դրանք շրջապատող աշխարհում:-Մայր Թերեզա

► Չկա այնպիսի մարդ, որ կատարյալ լինի:-Պլատոն

► Ամենամեծ կույրը նա է, ով չի ուզում տեսնել:-Ջոնաթան Սվիֆթ

► Երբ ասելու ոչինչ չկա, միշտ վատ են խոսում:-Վոլտեր

► Կյանքում, եթե անգամ բարձր դիրք ես զբաղեցնում, բոլորի հետ հավասարի նման եղիր:-Մենանդրոս  

► Ամենակարևոր հաղթանակը սեփական «ես»-ի նկատմամբ տարած հաղթանակն է։ Սեփական «ես»-ի կողմից հաղթված լինելը և ամոթ է, և նվաստացուցիչ:-Պլատոն

► Գիտուն հիմարը նա է, ով կարդացել է աշխարհում ամեն բանի մասին և կարդացածը ուղղակի պահել հիշողության մեջ:-Հենրի Շոուշ

► Մարդիկ ծիծաղելի են լինում այն ժամանակ, երբ ուզում կամ ձգտում են լինել ոչ այն, ինչ կան:-Լեոպարդի

► Մարդիկ ճանաչվում են վեճի մեջ և ճանապարհին:-Հերբերտ

► Կրթությունը գիտելիքների քանակը չէ, այլ լիակատար ըմբռնումն ու հմուտ կիրառումն այն ամենի, ինչ գիտես:-Դիստերվեգ 

► Մարդը լոկ այն ժամանակ է ինչ-որ բանի հասնում, երբ հավատում է իր ուժերին:-Լյուդվիգ Ֆոյերբախ

► Բռնությունը ստեղծել է առաջին ստրուկներին, վախկոտությունը նրանց հավերժացրել է:-Ժան Ժակ Ռուսո

► Իսկապես ուժեղ մարդն ընդունում է իր թերությունները:-Բալզակ

► Մարդկանց մեծ մասը ընկերակցություն է որոնում ոչ թե որպեսզի լսի, այլ խոսի:-Պոպ

2․ Ինքդ էլ ձևակերպիր երեք, քո կարծիքով, խելացի միտք։

3․ Ձևակերպիր հակիճ․

• Ի՞նչ է երջանկությունը։

Երջանկությունը այն է, երբ ընտանիքդ քո կողքին է, երբ հասնում ես քո նպատակին, երբ լավ գործ ես արել և այլ…

• Ի՞նչ է ընկերությունը։

• Ի՞նչ է սերը։

• Ի՞նչ է կրթությունը։

• Ի՞նչ է հայրենիքը։

• Ի՞նչ է ընտանիքը։

|4․ Կարդա մակբայ թեման։
Գրի՛ր՝ քանի տեսակ են լինում մակբայները և որոնք են դրանք։
Մակբայի յուրաքանչյուր տեսակից երկուական նախադասություն գրի՛ր։

5․ Կարդա կապ թեման։
Գրի՛ր 5 նախադասություն, որտեղ լինեն կապեր

Դաս Մթնոլորտի ընդհանուր շրջանառությունը։ Օդային զանգվածները

Դասի հղումը

Դիտել տեսանյութը

Պատասխանել Հարցերին

1.Ի՞նչ դեր ունի մթնոլորտի ընդհանուր շրջանառությունը երկրագնդի վրա։

2.Մթնոլորտի ճնշման քանի գոտիներ գիտեք։

3.Ի՞նչ է օդային զանգվածը։

4.Ի՞նչ է մթնոլորտային ճակատը։